Innoverend Onderwijzen

Over onderwijs, leren en innoveren.

October 13, 2013
by Mieke Haverkort
5 Comments

Pedagogische Tact: een katalysator voor persoonlijke groei

VerlorenTussen januari en oktober 2013 volgde ik met mijn collega’s van het propedeuseteam het cursustraject Pedagogische Tact. Tact is geen competentie die je gebruikt, maar iets dat je bent (Van Manen). Pedagogische Tact is dan ook niet zomaar een cursus die je met collega’s doet om je kennis te verrijken, maar het is meer een persoonlijk ontwikkelingstraject. Je ontkomt er niet aan om er met je hele “zijn” in te stappen. Hoe meer je er in stopt, oftewel hoe kwetsbaarder je jezelf opstelt, hoe meer je er voor jezelf uithaalt. Dat is althans mijn ervaring. Hieronder beschrijf ik mijn reflectie op het traject Pedagogische Tact.

Bij de start van Pedagogische Tact, in januari 2013, was ik ten einde raad. Een burn-out lag op de loer. Ik voelde mij gefrustreerd over mijn (gebrek aan uitdagende) taken, over het (in mijn ogen) niet kunnen benutten van mijn talenten en ik voelde mij niet prettig in het team waarin ik werk. Vanuit het leidinggevend team was besloten dat ons onderwijsteam, in navolging van een ander onderwijsteam binnen de school, aan de beurt was voor Pedagogische Tact (PT). Omdat ik geloof in regie over mijn eigen professionalisering, was ik niet blij met dit besluit. Tijdens de eerste kennismaking met Merlijn Wentzel, één van de PT docenten, maakte ik haar duidelijk toch echt voor een vrijstelling in aanmerking te willen komen. Met gezonde zelfspot kan ik hier achteraf hartelijk om lachen.

“Life begins at the end of your comfort zone.”
(Neale Donald Walsch)

Bij mij bleek de weerstand de weg te zijn. Weerstand is dat stemmetje in je hoofd dat je constant wil wegtrekken van jezelf – je essentie. Het is de onzichtbare kracht die constant probeert te voorkomen dat jij je doelen bereikt. Het komt naar boven wanneer je wordt uitgedaagd om dingen te doen die buiten je comfort-zone liggen. Maar als je leert om de weerstand het hoofd te bieden, dan brengt het je mooie dingen. Tijdens het traject PT ben ik aan alles gaan twijfelen: aan mijzelf, aan mijn werk als docent en aan de school waar ik werk. Ik stond op een tweesprong die ik in een eerdere blogpost omschreef als “langzaam sterven of diepgaand veranderen”. Ik ben op een bepaald punt gedurende het traject PT bereid geweest om alles op te geven. Vanuit die plaats, ook wel plek der moeite genoemd, kon ik overal bewust opnieuw voor kiezen. “Ja, ik ben een goede docent en ja, ik wil een waardevolle bijdrage leveren aan het onderwijs zoals dat gegeven wordt op de school waar ik werk.”

“Consciously, we teach what we know, unconsciously we teach who we are.”
(Hamachek)

schoolbordHet belangrijkste dat het traject Pedagogische Tact mij heeft opgeleverd is dat ik als persoon en als docent meer congruent geworden ben. De hele eenvoudige vraag “Leraar, wie ben je?” waar je aan het begin van het traject mee aan de slag gaat, bleek voor mij een hele krachtige vraag te zijn. Ik besefte dat ik mijn “docent zijn” altijd had gezien als een soort trucje of toneelstuk. Het was pijnlijk, maar ook verhelderend, om in te zien dat docent zijn niet is wat je doet, maar wie je bent. Je bent als docent je eigen instrument. Dit brengt een grote verantwoordelijkheid met zich mee. Het maakt je kwetsbaar, maar tegelijkertijd ook heel krachtig. Het maakt daarnaast ook dat je regelmatig inspanningen zult moeten verrichten om de zaag scherp te houden (Covey).

“The world is a construct of our sensations, perceptions, memories.”
(Schrödinger)

De bewustwording van je eigen biografie is een belangrijk onderdeel tijdens het traject PT. Hier horen 2 opdrachten bij: het schrijven van een biografie en een opdracht met je eigen kinderfoto. Tijdens het schrijven van mijn biografie, kwamen alle beelden van mijn vroegere schooljaren weer levendig voor mijn geest. Positieve en minder positieve ervaringen. Mijn jeugdjaren hebben zich afgespeeld in Noord-Holland. Nadien ben ik meerdere keren verhuisd en heb op uiteenlopende plaatsen in Nederland gewoond. In Noord-Holland was ik al ruim 20 jaar niet meer geweest. Het was een stuk van mijn leven dat ik graag achter mij wilde laten. “In een vorig leven woonde ik in Noord-Holland” zei ik wel eens tegen mensen als ze mij vroegen waar ik vandaan kwam.

“Je gaat naar binnen in je huis en je doet het licht aan. Je bent niet bang voor wat je aantreft, je weet dat je niets te verliezen hebt, je bent bereid te verliezen want je weet dat je er vrij van wordt.”
(Zoë Joncheere)

Een paar weken na het schrijven van de biografie (voorjaar 2013) werd ik op Facebook door een oud-klasgenoot benaderd om lid te worden van een groep van mijn brugklas van vroeger. De brugklas was voor mij persoonlijk bepaald geen makkelijke tijd. Toch besloot ik het contact aan te gaan en “mijn spoken in de ogen te kijken”. Ik kreeg hele leuke reacties van oud-klasgenoten en ik kwam erachter dat mijn kant van het verhaal ook niet meer is dan dat – 1 kant van het verhaal. Het gaf mij de moed die nodig was om terug te gaan naar de plaats waar ik was opgegroeid. Met ons gezin gingen we in de meivakantie een week op vakantie naar uitgerekend die plaats. Het bezoek bracht veel gemengde gevoelens met zich mee. Het was raar om dingen van mijn jeugd terug te zien door de ogen van de volwassene die ik nu ben. Tegelijkertijd voelde ik ook veel trots om onze kinderen iets te kunnen laten zien van mijn eigen jeugd. Begin juli ontmoette ik tijdens een reünie mijn oude klasgenoten uit de brugklas. Een onvergetelijke ervaring. Om de best mogelijke docent te kunnen zijn, had ik het nodig om de delen van mijzelf die ik had buitengesloten weer in te sluiten. Het maakt mij allemaal tot wie ik ben – een compleet persoon.

“People only see what they are prepared to see.”
(Ralph Waldo Emerson)

VraagtekenErvaringsreconstructies nemen ook een belangrijke plaats in tijdens het traject PT. Hoewel ik kort voor het traject PT de boeken “Synchroniciteit” (Jaworksi) en “Presence” (Senge) gelezen had, ondervond ik pas tijdens het traject PT wat het is om met open mind, open hart en open wil naar anderen te kijken, maar ook naar mijzelf. Het oprecht contact maken dat ik als gevolg hiervan ondervond, gaf mij veel energie. De ervaringsreconstructie hebben we met ons team gedaan in de vorm van een interview. Aan de hand van een casus konden collega’s vanuit hun perspectief reageren op de probleemsituatie. Zelf had ik het waardevol gevonden om een ervaringsreconstructie te doen in de vorm van een opstelling (systemisch werken), maar dit heeft helaas niet meer plaatsgevonden. Ik zie zelf een duidelijke meerwaarde van een opstelling ten opzichte van een interview, omdat een beeld nu eenmaal meer zegt dan 1000 woorden.

“We komen misschien van verschillende schepen, maar nu bevinden we ons in dezelfde boot.”
(Martin Luther King)

Tijdens de 4e bijeenkomst van PT hebben we “best practices” met elkaar gedeeld. Als collega’s hebben we allen een column geschreven en deze met elkaar gedeeld. In de column was het de bedoeling om een situatie uit je eigen onderwijspraktijk te beschrijven waarbij je ook verwijst naar je eigen perspectief dat veranderd is. Na een aantal bijeenkomsten bleek dat ons team een andere kijk op zaken had gekregen en dat er zich daarmee een nieuwe werkelijkheid aandiende. Het delen van de verhalen, schepte een groot saamhorigheidsgevoel. Dit waren hele waardevolle momenten. Mijn column plaatste ik eerder op deze blog.

“I was lost and I’m still lost, but I feel so much better.”
(Just be, DJ Tiësto)

ChangeTijdens het traject PT heb ik veel “losgelaten”: beelden en gedachten die ik over mijzelf en anderen had. Het was voor mij belangrijk om aan mijzelf te werken; om congruent te kunnen worden. Voelen, denken en handelen zijn meer op één lijn gekomen en daardoor ervaar ik nog maar weinig spanningen (frustraties). Ik ben nu de docent die ik graag wil zijn – empathisch, ruimte gevend, creatief en innovatief. In het onderwijsteam ben ik ook steeds beter in staat om mijn plek in te nemen en voel ik mij gewaardeerd als collega.

Als autodidact heb ik niets geschuwd om verder te komen met mijn persoonlijke ontwikkeling. Voor mij stond het congruent worden centraal tijdens het traject PT. Congruent worden doe je in en met je lijf en alles wat daar bij hoort. Parallel aan het traject PT heb ik, naast het lezen van diverse boeken over uiteenlopende onderwerpen die verwant zijn aan PT, ook de workshop “De kunst van het loslaten” gevolgd bij Jan Bommerez. Naar aanleiding hiervan heb ik eens per week een geleide ademmeditatie gedaan (Quantum Light Breath) en heb ik regelmatig met hartcoherentie geoefend op mijn iPhone (InnerBalance app van Heartmath). Bewust ademen is een hele goede manier om spanningen en oude patronen los te laten. Het leidt tot een hoger niveau van bewustzijn. Er wordt weleens gezegd: zoals je ademt, leef je.

“It’s a new day. Expect great things.”
(anoniem)

Aan het einde gekomen van het traject PT ben ik dankbaar voor het feit dat ik er, dankzij het leidinggevend team van de school waar ik werk, aan deel heb mogen nemen. Tijdens de laatste bijeenkomst van PT heb ik aan mijn collega’s een presentatie gegeven over de Mindset-theorie van Carol Dweck. Voor mij is deze theorie een eye-opener en iets waar ik mijzelf dagelijks aan kan spiegelen. Reageer, denk of handel ik vanuit een fixed mindset of vanuit een growth mindset? Het is mijn intentie om vanuit een growth mindset te leven, omdat “een leven lang leren” iets is waar ik in geloof en wat ik dagelijks praktiseer. Een growth mindset is ook iets dat ik mijn studenten toewens en ik hoop ze in mijn dagelijkse onderwijspraktijk dan ook de tools aan te kunnen reiken om zichzelf voor te bereiden op een leven lang leren.

Vanuit de basis die ik in mijzelf gevonden heb gedurende het traject PT is de behoefte ontstaan om een verdieping aan te brengen in mijn docentschap. Eind augustus ben ik gestart met de Master Leren & Innoveren. Binnen deze opleiding werk ik aan 4 rollen: excellente leraar, ondernemende ontwikkelaar, reflective practitioner en begeleider & gesprekspartner voor collega’s. Zo ziet voor mij het vervolg op het traject PT er uit.

 Tot slot…Boek pedagogische tact

“Kun je het traject PT aanbevelen?” vroeg een docent mij onlangs via Twitter. Ja, ik kan het traject iedereen van harte aanbevelen. Het is goed om met de zingeving van je beroep bezig te zijn om van daaruit te komen tot beter pedagogisch handelen in de klas. Wel wil ik benadrukken dat het is wat je er zelf van maakt. Hoewel je het traject samen met een groep collega’s ingaat, is het traject toch ook heel persoonlijk. Je eigen leren is nu eenmaal heel persoonlijk.

Wees er op voorbereid dat, als je bereid bent er helemaal voor te gaan, je tegen dingen aan kunt lopen (bijvoorbeeld dingen uit het verleden) waar je zelf een weg in moet zoeken. De begeleiding vanuit het Nivoz bestond voor ons team alleen uit het verzorgen van de bijeenkomsten. Persoonlijke dingen waar ik tegen aan liep en waarmee ik met mijzelf in het reine moest komen, heb ik zelf aangepakt. Het is in mijn ogen belangrijk om binnen de schoolorganisatie een soort back-up te hebben tijdens een traject PT (coach/begeleider) om de veiligheid van alle deelnemers aan Pedagogische Tact te waarborgen.

June 21, 2013
by Mieke Haverkort
2 Comments

Pedagogische tact: de balans van geven en nemen

Ten behoeve van het cursustraject Pedagogische Tact dat ik met mijn collega’s volg, heb ik vorige maand onderstaande column geschreven. Het is een “best practice” op het gebied van pedagogische tact van afgelopen schooljaar. Oftewel: een voorbeeld van “mooi onderwijs”.balans_sneakers

Februari 2013. Een koude en natte vrijdagochtend. Nadat ik onze dochter naar haar 1e carnavalsviering op school heb gebracht, stap ik in de auto en rijd naar Boxtel. Een kwartier te laat sluit ik aan bij de kernteamvergadering op school. Mijn 5 collega’s zijn geanimeerd met elkaar in gesprek over een grote groep studenten die de dag ervoor een belangrijke briefing hebben gemist. Enkele studenten hebben de briefing gemist met een goede reden (ziek), maar het meerendeel van de groep afwezige studenten heeft gewoonweg niet de moeite genomen om voor de briefing op school te komen.

De briefing is altijd het startschot van een nieuwe periode waarin studenten met allerhande ontwerpopdrachten rondom een thema aan de slag gaan. In 7 weken tijd worden de meest geweldige ontwerpen en ideeën gerealiseerd. Deze periode in het jaar is berucht, omdat de motivatie bij veel studenten een dip krijgt. De nieuwigheid van de school en opleiding zijn er een beetje af, studenten weten inmiddels wat er van hen verwacht wordt en er ontstaat hier en daar een bepaalde onverschilligheid. Sommige collega’s zien het als het aftasten van grenzen. En dan is het dus zaak om als docenten aan te geven waar de grens ligt. Toch?!

“Welke straf zullen we ze geven?” “Een keer op vrijdagmiddag terug laten komen (nablijven)?” “Of zullen we ze een extra opdracht laten maken?” “We kunnen ze ook extra streng beoordelen op hun onderzoek, want dat kunnen ze nooit echt goed maken zonder bij de briefing te zijn geweest.” Allerlei opties passeren de revue. Een aantal opties kosten ons als docenten extra tijd en werk en vallen daarom af. Maar belangrijker nog: van geen van de opties worden we (echt) gelukkig.

Na het gesprek een paar minuten te hebben aangehoord, schiet mij ineens een anekdote binnen van Bert Hellinger over de balans van geven en nemen. Bert Hellinger is met name bekend vanwege zijn gedachtengoed rondom systemisch werken. Hellinger stelt dat er 3 systemische principes zijn: rangorde, binding en de balans van geven en nemen. Als iets niet goed voelt, kun je dat vaak terugbrengen tot een van deze 3 principes. In dit geval hebben studenten te veel vrijheid genomen, kostbare onderwijslestijd gemist en ligt de bal ook nog eens bij ons als docenten om de studenten bijgepraat te krijgen. De balans van geven en nemen is verstoord. Het voelt daarom voor ons als docenten alsof de studenten iets goed te maken hebben. Met alle “strafmaatregelen”  lijkt op die manier de balans hersteld te worden, maar het maakt alle partijen ongelukkig (verlies-verlies). We zijn op zoek naar wat Stephen Covey zo mooi “het derde alternatief” noemt.

“Waarom laten we de studenten niet zelf een oplossing bedenken voor de gemiste briefing?” stel ik voor. “Laat ze zelf maar met een tegenprestatie komen voor de gemiste inhoud en onderwijslestijd”. Hellinger stelt dat als de balans van geven en nemen verstoort is, mensen haarfijn aanvoelen wat er nodig is om de balans weer te herstellen. En zo geschiedde…

Een paar dagen later zit de groep studenten die de briefing gemist heeft bij elkaar in een lokaal om samen te overleggen en tot een goede tegenprestatie te komen die in verhouding staat tot de gemiste inhoud en onderwijslestijd. Het thema van de periode is het inrichten van een oud pand (erfgoed) als chique restaurant met aandacht voor slow food en streekproducten. Als kernteam vergaderen wij in het lokaal ernaast en met een grote glimlach wachten we geduldig af tot de studenten zich melden met een voorstel. Een klein half uur later melden zich 2 studenten als woordvoerders van de hele groep. Na wat eerste voorzichtige ideeën, zoals het schrijven van een persoonlijke brief , nablijven en het maken van een extra opdracht, komen de studenten met wat creatievere ideeën, zoals het doen van een Harlem shake in de aula, het maken van een toneelstuk over “vergeten groenten” of het verzorgen van een lunch voor de docenten van het kernteam. Deze laatste optie spreekt ons erg aan en de afspraak is snel gemaakt. De studenten maken vooraf een plan en een begroting voor de lunch.

Na een drukke vrijdagochtend in de leeromgeving, krijgen de docenten valunchkernteamn het kernteam een heerlijke “slow food” 3-gangenlunch aangeboden door de groep studenten. Alles is netjes voorbereid en de taakverdeling is prima in orde. Een paar studenten hebben het eten bereid en anderen hebben de menukaarten gemaakt en de tafels netjes aangekleed. Een student speelt voor gezellige ober en een andere  voor keurige serveerster. Tevreden en voldaan sluiten we vervolgens met de rest van onze collega’s aan bij een teamvergadering.

Als docenten kunnen we achteraf niet alleen terugkijken op een heerlijke lunch, maar ook op een mooi experiment met eigenaarschap van studenten!